ΑρχικήΑμφίκλεια: Ιστορική διαδρομή και οικιστική εξέλιξη στον χρόνο
Εισαγωγή: Η γεωπολιτική σημασία της θέσης
Η Αμφίκλεια, χτισμένη αμφιθεατρικά στους βορειοανατολικούς πρόποδες του Παρνασσού, δεν αποτελεί απλώς έναν οικισμό με μακραίωνη παρουσία, αλλά ένα στρατηγικό σημείο ελέγχου των οδικών αρτηριών της Στερεάς Ελλάδας. Η θέση της, εποπτεύοντας την εύφορη πεδιάδα του άνω Κηφισού και τα φυσικά περάσματα προς τη Φθιώτιδα και τη Θεσσαλία, την κατέστησε διαχρονικά κέντρο πολιτισμικής ακμής. Η ιστορία της πόλης αποτυπώνεται με ενάργεια στις διαδοχικές αλλαγές της ονομασίας της, από την αρχαία «Αμφίκλεια» στο μεσαιωνικό «Δαδί» και την επιστροφή στην κλασική ονοματολογία, μια πορεία που αντικατοπτρίζει τις ιστορικές περιπέτειες του Ελληνισμού στην περιοχή (Τσεβάς, 1958).
Η Αρχαία Αμφίκλεια και η λατρεία του Διονύσου
Κατά την αρχαιότητα, η πόλη βρισκόταν σε χαμηλότερο υψόμετρο σε σχέση με τον σύγχρονο οικισμό, πλησιέστερα στην πεδιάδα, και αποτελούσε μέλος της Φωκικής Συμπολιτείας. Η ετυμολογία του ονόματός της (αμφί + κλέος) μαρτυρά τη φήμη της, καθώς η πόλη ήταν «ξακουστή τριγύρω» (Μπαμπινιώτης, 2010). Ο αρχαίος περιηγητής Παυσανίας, ο οποίος επισκέφθηκε την περιοχή τον 2ο αιώνα μ.Χ., διασώζει πολύτιμες πληροφορίες για την τοπογραφία και τη θρησκευτική ζωή της πόλης.
Κεντρικό σημείο αναφοράς ήταν η λατρεία του Διονύσου. Ο Παυσανίας περιγράφει το ιερό του θεού, όπου τελούνταν η πρακτική της εγκοιμήσεως (incubatio). Επρόκειτο για μια αρχέγονη ιαματική διαδικασία, κατά την οποία οι ασθενείς κοιμόντουσαν στον ιερό χώρο αναμένοντας την εμφάνιση του θεού στα όνειρά τους, ο οποίος θα τους υπεδείκνυε τη θεραπεία (Παυσανίας, 10.33.11). Η πόλη βίωσε σημαντικές καταστροφές, αρχικά από τα στρατεύματα του Ξέρξη το 480 π.Χ. κατά τους Περσικούς Πολέμους, οπότε και πυρπολήθηκε (Ηρόδοτος, 8.33). Παρ' όλα αυτά, η Αμφίκλεια επέδειξε αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα, καθώς ανοικοδομήθηκε και συνέχισε να ακμάζει κατά τη ρωμαϊκή περίοδο.
Η μετάβαση στον Μεσαίωνα και η ανάδυση του «Δαδίου»
Η μετάβαση από την ύστερη αρχαιότητα στους μέσους χρόνους σηματοδότησε μια δραματική αλλαγή στον οικιστικό ιστό. Οι επιδρομές σλαβικών φύλων κατά τον 6ο και 7ο αιώνα μ.Χ., σε συνδυασμό με την ανάγκη για μεγαλύτερη ασφάλεια, ανάγκασαν τους κατοίκους να εγκαταλείψουν την ανοχύρωτη πεδινή θέση (Koder & Hild, 1976). Ο πληθυσμός μετακινήθηκε ψηλότερα, στις απόκρημνες πλαγιές του Παρνασσού, όπου η φυσική οχύρωση παρείχε προστασία.
Σε αυτή την περίοδο, το αρχαίο όνομα εξέλιπε και ο νέος οικισμός έγινε γνωστός ως «Δαδίον» ή «Δαδί». Η ονομασία αυτή συνδέεται άμεσα με το δασικό πλούτο του Παρνασσού και την παραγωγή δαδιών (πυρσών) από τα άφθονα πεύκα της περιοχής, τα οποία χρησιμοποιούνταν για φωτισμό (Τσεβάς, 1958). Κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας, η στρατηγική σημασία του Δαδίου επιβεβαιώθηκε με την κατασκευή οχυρωματικών έργων, όπως ο μεσαιωνικός πύργος που δεσπόζει ακόμη στον αρχαιολογικό χώρο.
Η περίοδος της Τουρκοκρατίας και η συμβολή στην Επανάσταση
Κατά τους αιώνες της Οθωμανικής κυριαρχίας, το Δαδί αναδείχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα και πλουσιότερα κεφαλοχώρια της Ρούμελης. Η ημιορεινή του θέση τού εξασφάλιζε σχετική αυτονομία, επιτρέποντας την ανάπτυξη μιας δυναμικής οικονομίας βασισμένης στη βιοτεχνία, την υφαντουργία και τη βυρσοδεψία (Βακαλόπουλος, 1973). Η ύπαρξη σχολής κοινών γραμμάτων στον οικισμό αποδεικνύει τη διατήρηση της ελληνικής παιδείας και της εθνικής συνείδησης.
Στην Επανάσταση του 1821, το Δαδί διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο. Λόγω της θέσης του, αποτέλεσε ορμητήριο και κέντρο ανεφοδιασμού για τους επαναστατημένους Έλληνες, ενώ πολλοί ξένοι περιηγητές της εποχής αναφέρονται στην ευημερία και τη σημασία του οικισμού (Σιμόπουλος, 1973). Μεγάλες μορφές του Αγώνα, όπως ο Αθανάσιος Διάκος και ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, έδρασαν στην περιοχή, ενώ οι κάτοικοι συμμετείχαν μαζικά στις πολεμικές επιχειρήσεις.
ΦΕΚ Μετονομασίας της Αμφίκλειας
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Βακαλόπουλος, Α. (1973). Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (Τόμος Δ'). Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Βάνιας.
Ηρόδοτος. (1992). Ιστορίαι (Βιβλίο Η': Ουρανία). (Α. Βλάχος, Μετ.). Αθήνα: Ωκεανίδα.
Koder, J., & Hild, F. (1976). Tabula Imperii Byzantini 1: Hellas und Thessalia. Vienna: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
Μπαμπινιώτης, Γ. (2010). Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (2η έκδ.). Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.
Παυσανίας. (2002). Ελλάδος Περιήγησις (Βιβλίο Ι': Φωκικά, Λοκρών Οζόλων). (Ν. Παπαχατζής, Μετ.). Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.
Περὶ μετονομασίας τῆς κοινότητος Δαδίου εἰς κοινότητα «Αμφικλείας». (1915). ΦΕΚ 213Α/06-06-1915. Εθνικό Τυπογραφείο.
Σιμόπουλος, Κ. (1973). Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα (Τόμος Α'). Αθήνα: Εκδόσεις Στάχυ.
Τσεβάς, Γ. Δ. (1958). Ιστορία της Θήβας και της Βοιωτίας. Αθήνα: Ιδιωτική Έκδοση.
